روزنامه در خط زمان

گاهي نگاهي به پشت سر يادمان مي‌آورد كه چه كرده‌ايم؟ چقدر متحول شده‌ايم؟ چه سختي‌هايي را طي كرده‌ايم و اينجا كه ايستاده‌ايم تپه‌اي از خاطراتي است كه هر سنگريزه‌اش يادي از تلاشي يا مشكلي بوده است و امروز كه بر تپه بلند روزنامه‌نگاري ايستاده‌ايم گاهي لازم است به اعماق آن نگاه و تامل كنيم .به همين دليل و براي نگاهي ژرفتر به مقوله تاریخچه روزنامه‌نگاری در ایران خبرنگار ایسنا به سراغ "علی اکبر‌ جعفری"، استادیار گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انساني دانشگاه اصفهان رفته است و با وي درباره اولين نشريات ايران گفت‌وگويي كرده‌ است.

- روزنامه‌ها در جامعه بشري امروز چه تاثيري داشته‌اند؟

براي بررسي روزنامه در خط زمان، نگاه به جايگاه و نقش روزنامه در جامعه بشري ضروري است. روزنامه به دليل نيروي زياد و موقعيت ممتاز، به عنوان چهارمين قوه در كنار قواي سه‌گانه موجود در كشور ياد مي‌شود. اين جايگاه نشان‌دهنده ميزان تاثيرگذاري روزنامه بر روي جامعه بشري است كه البته اين تاثيرات مي‌تواند مثبت يا منفي باشد. روزنامه‌ها مانند آب‌هاي جاري هستند و در اثر به هم پيوستن، نيروي قدرتمندي را به وجود مي‌آورند. اگر اين آب‌هاي جاري كنترل شود، نتايج بسيار خوبي دارد، اما اگر درست هدايت نشود، به مخرب‌ترين پديده طبيعي تبديل مي‌شود.

از جمله كاركردهاي مثبت روزنامه اين است كه روزنامه از مظاهر تمدن بشريت است و يكي از نشانه‌هاي متمدن بودن جامعه، تعداد روزنامه‌ها و خوانندگان روزنامه مي‌باشد. علاوه بر آن روزنامه مدافع منافع جمع و جامعه است و موجب رشد خرد جمعي مي‌شود. روزنامه اولين رسانه‌اي است كه به جامعه و تمدن بشري توجه مي‌كند، تجلي‌بخش حقايق موجود در جامعه است و از جمله تاثيرهاي آن اطلاع‌رساني فراگير است.

روزنامه‌ها موجب نهادينه شدن ارزش‌ها و باورهاي اخلاقي مي‌شوند و مكتب‌خانه‌اي براي درس ارزش و عقيده به همه افراد جامعه هستند. مي‌توان گفت روزنامه قوه محركه اجتماعي در فراخوان‌هاي ملي براي دفاع از منافع ملي و پاس‌داشت امنيت و رفاه اجتماعي است، توانايي انسجام بخشيدن به افكار سياسي را دارد و شرايط را براي هم‌فكري جمعی فراهم مي‌كند.

- پیامدهای منفی این رسانه جمعی چیست؟

از پیامدهای منفی روزنامه نیز این است که روزنامه‌ها گاهی به صورت ابزاری در دست افرادی درمی‌آید که به تخریب فرهنگی جامعه می‌پردازند، موجب انحراف اجتماعی می‌شوند و با یک تصویر یا گزارش، امنیت جامعه را به خطر می‌اندازند. جامعه به امید زنده است، اما روزنامه‌ها گاهی حس امید و پویایی را ضعیف می‌کنند. زمانی که روزنامه وسیله‌ای برای تسویه حساب‌های شخصی می‌شود، تناقضات اجتماعی به وجود می‌آید.

- در اولين روزنامه‌هاي ايران چه مسايلي بيشتر مورد توجه بوده و روزنامه‌نگاران به چه مباحثي بيشتر مي‌پرداختند؟

اولین روزنامه در ايران در دهه آخر رمضان 1252 هجری قمری با نام"کاغذ اخبار" توسط میرزا صالح شیرازی منتشر شد. وسیله چاپی که در آن زمان مورد استفاده بود، دستگاه چاپ اسقاطی و کهنه‌ای بود که از لندن خریداری شده بود و در واقع اولین روزنامه ایران هم دیر و هم ناقص متولد شد.

روزنامه در تاریخ ایران توسط دولت حمایت می‌شود و منافع حاکمیت را برای جامعه تبیین می‌کند. اطلاعات این روزنامه‌ها گزارشی از اخبار کارگزاران حکومت است. گرچه روزنامه در ابتدا به نفع حاکمیت بود، اما با گذشت زمان در مسیری که باید باشد، قرار گرفت و به عنوان یک عنصر تمدنی وظیفه خود را انجام می‌داد.

براي مثال روزنامه "وقایع‌الاتفاقیه" موضوع‌های اخلاقی، اجتماعی، علمی، جغرافیا و اختراعات را در خود می‌گنجاند. روزنامه‌هایی که در خارج از مرزهای ایران منتشر می‌شد، نگاهی انتقادی نسبت به حکومت ایران داشت و سعی این روزنامه‌ها بر آن بود که به مردم ایران یک خط فکری بدهد. روزنامه "حبل‌المتین" در هند از جمله این گونه روزنامه‌ها بود.

- مشكلات جزلاينفك شروع هر كاري است روزنامه‌ها در آغاز كار با چه مشكلاتي روبه رو بودند؟

مشکلات اولین روزنامه‌های ایران به دو دسته تقسیم می‌شد. اولين مشکلات سخت‌افزاری است. ازجمله وسایل چاپ، که بسیار ابتدایی است به همین دلیل تحول شکلی روزنامه خیلی کند پیش می‌رفت. از مشکلات دیگر روزنامه‌ها مشکل نرم‌افزاری بود؛ جایگاه روزنامه در ستون حاکمیت تعریف می‌شد به همین دلیل روزنامه‌ها باید در ابتدا توسط حاکم تایید می‌شد.

به دلیل مشکلات سیاسی و اقتصادی روزنامه‌ها دوام زیادی نداشت و در صورتی که موافق میل سلطان نبود نابود می‌شد. در تاریخ ایران یک لیست بلند بالایی از ناکامان و کشته‌شدگان در این مسیر موجود است. هم‌چنین روزنامه‌هایی که در خارج از مرزهای ایران به زبان فارسی منتشر می‌شد اجازه ورود به کشور را نداشت و در صورت ورود کالای قاچاق محسوب می‌شد.

نكته ديگر آنكه با توجه به اينكه مهم‌ترین وسیله برقراري ارتباط با مردم در سطح وسيع، روزنامه بود. روشنفکران كه تاثیرات روزنامه را در جوامع غربی دیده بودند و کارکرد خوب آن را پیش‌بینی کرده بودند. اما از طرفی دولت به روزنامه‌نگاران کمک می‌کرد و روزنامه نمی‌توانست بر علیه شاه و دستگاه حکومت متنی بنویسد.

- اولین روزنامه‌های منتشرشده با چه هدفی کار خود را شروع کرد؟

در ابتدا هدف روزنامه نگاران این بود که اخبار دستگاه حکومت را به گوش مردم برسانند اما در دوره قاجار اهداف تخصصی شد یعنی گاهی روزنامه‌ها تنها در مورد علوم خاص اطلاعات می‌دادند؛ کشاورزی، بهداشت، آموزش و علوم نظامی. هم چنین گاهی روزنامه‌ها با عنوان "شب‌نامه و پنهان‌نوشت" ابزاری برای تسویه حساب‌های شخصی می‌شد‌.

- روزنامه نگاران بيشتراز کدام قشر جامعه بودند؟

روزنامه‌نگاران اولیه به سه دسته تقسیم می‌شوند، روزنامه‌نگارانی مانند امیرکبیر که مسؤولیت درجه یک را در دربار دارند. گروه دوم از جمله مسعودمیرزا ضل‌السلطان حاکم اصفهان از مشوقان روزنامه و خاندان حکومت بودند. دسته سوم از قشر تحصیل کرده جامعه و هم‌چنین روحانیون، تحصیل کردگان دارالفنون، شعرا و ادبا بودند. میرزا‌ جهانگیرخان صوراسرافیل و علی‌اکبرهخدا ازجمله این افراد بودند.

- منابع خبري در اولين روزنامه‌ها چه بود؟

منابع خبری روزنامه‌ها به چند دسته تقسیم می‌شد؛ تعدادی از این اخبار از دربار به دست می‌آمد و هم‌چنین همه کارگزاران ولایتها و کارگزاران خارجی در ایران موظف به ارسال اخبار خود به دربار بودند. منبع خبری دیگر برخی مقالات علمی بود که از کتاب‌های خارجی وارد شده به ایران استخراج و در روزنامه‌ها قید می‌شد. در ان زمان کسی مسؤول جمع‌آوری خبر نبود و تنها وزارت انطباعات در ایران وظیفه صدور مجوز و نظارت بر کار روزنامه را بر عهده داشت.

- آیا حکومت ایران در ابتدا موافق با همه روزنامه‌ها بودند یا خير؟

در بین حاکمان زمان موافق صددرصد با روزنامه وجود داشت اما مخالف صددرصد موجود نیست. گروهی از حاکمان نیز نسبت به مساله نشر روزنامه کاملا بی‌تفاوت بودند. گروهی از حاکمان تنها راه بیداری و رشد جامعه را انتشار روزنامه می‌شناختند. حاکمی مانند ناصرالدین‌شاه قاجار گاهی انسان کاملا نوگرا بود و به تولید روزنامه اهمیت می‌داد و گاهی از ورود روزنامه به ایران جلوگیری می‌کرد.

- جايگاه روزنامه هاي اوليه در ايران در بين مردم چگونه بود؟

مردم جامعه به دلیل پايين بودن سطح سواد، به روزنامه احساس نیاز نمی‌کردند اما از سال 1300 به بعد خصوصا در آستانه انقلاب مشروطه توجه مردم به روزنامه زیاد شد. اطلاعات علمی موجود در روزنامه برای مردم مهم بود اما اخبار به روز نبود.

- يعني روزنامه‌ها برای افراد خاصی منتشر می‌شد؟

روزنامه برای افراد خاص منتشر نمی‌شد اما افراد خاص مانند کدخداها، والیان ولایات، امیران ایالات و همه کارگزاران درجه یک و دو و سه موظف به اشتراک روزنامه‌ها بودند.

انتهاي پیام