ارتباط رفتگر درستکار و وجدان عمومی جامعه

«در روزهای اخیر عملکرد یک رفتگر در پس دادن یک کیف پول میلیاردی به صاحب آن و در مقابل مژدگانی کم صاحب کیف، محل گفت‌وگوی فراوانی شده و حتی کار به رسانه‌های خارج از کشور هم کشیده است.»

به گزارش خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)،‌ پايگاه اينترنتي خبرآنلاين با درج مقدمه فوق، در بررسي جامعه‌شناختي اين خبر كه اخيرا منتشر شد، آورده است: «اما این اتفاق چگونه افتاده است؟ چرا عملی که به ظاهر جزء بدیهیات اخلاقی است، این قدر مورد توجه قرار می‌گیرد و دلیل پوشش رسانه‌ای وسیع آن چیست؟

در این جا مفهومی که در مقیاس‌های جامعه شناسی مطرح است، رخ می‌نماید و آن مفهوم وجدان و وجدان جمعی یا عمومی است. وجدان در معنی عمومی آن عاملی درونی است که باعث می‌شود فردی بدون نظارت جمعی، بر اساس الگوهای اخلاقی رفتار کند. در مقابل، اگر کسی به محض احساس نبود نظارت اجتماعی، بر خلاف الگوهای ارزشی رفتار کند، بی‌وجدان تلقی می‌شود.

اما "امیل دورکیم"، جامعه شناس فرانسوی، یکی از اولین کسانی است که در مورد وجدان جمعی بحث کرده است. او وجدان جمعی را به عنوان واقعیتی عینی، والا و متمایز از وجدان‌های فردی در جهت تبیین مسائل اجتماعی به کار برده است. به اعتقاد وی، «مجموعه اعتقادها و احساسات مشترک در میانگین افراد یک جامعه، واحد دستگاهی معینی را تشکیل می‌دهد که حیات خاص خود را دارد. این دستگاه را می‌توان وجدان جمعی یا عمومی نامید».

بنابراین، از نظر "دورکیم"، وجدان جمعی وجودی مستقل است. بعضی دیگر وجدان جمعی را «جذبه‌ی عارفانه‌ی وجدان‌های فردی» می‌دانند. بسیاری دیگر، آن را همچون «مجموعه‌ای از جلوه‌های اندیشه‌ها، باورها و آرمان‌های مشترک در یک جامعه» می‌شناسند و بالاخره گروهی دیگر، آن را صرفا «اسمی جهت بیان تقابل دیدگاه وجدان‌های مختلف در یک محیط اجتماعی» می‌دانند که تعداد کثیری از این وجدان‌های فردی در آن گرد آمده‌اند.

"دورکیم" پایبند تبیین نظم اجتماعی از طریق بررسی نظام ارزشی و وجدان جمعی است، چرا که حقوق یا به تعبیر دیگر، هنجارها و مقررات حاکم بر جامعه مبتنی است بر نظام ارزشی و باورهای حاکم بر جامعه که در بساطت یا پیچیدگی تقسیم کار اجتماعی به صورت‌های گوناگون در ذهن افراد جامعه خود را می‌نمایاند. وی با تقسیم وجدان جمعی و فردی، بر این باور است که وجدان جمعی بیانگر حالات مشترک میانگین افراد در جامعه است و آن گاه که عامل تعیین کننده‌ی رفتار یکی از عناصر سازنده‌ی وجدان جمعی است، واکنش تابع منافع عمومی است و آن وجدان (فرهنگ و نظام ارزشی) توجیه‌گر و مفسر آن‌هاست.

اما این اتفاق یعنی عملکرد رفتگر در شرایطی رخ داده است که ما متاسفانه در سطح جامعه به دلایل گوناگون که مادر آنها مشکلات اقتصادی مردم است، شاهد سقوط الگوهای ارزشی هستیم . کاربران اینترنت در قسمت پیام‌های اخبار در زیر این خبر به "اختلاس بزرگ" اشاره می‌کنند و یا اینکه اگر ما بودیم پس نمی‌دادیم و .... . این پیامها به صورت واضح به مسئله‌ای اشاره دارد که از آن تعبیر به سقوط ارزش‌های اخلاقی در جامعه می‌شود.

هرچه این الگوهاي اخلاقی و ارزشی بیشتر سقوط کند، حلقه نظارت درونی و یا عمومی سست‌تر می‌شود و اتفاقاتی این چنین البته ارزش بیشتری می‌يابد.

شايد این اتفاق اگر در شهری یا شهرستانی می‌افتاد که همگی به درستکاری شهره بودند، هیچ‌گاه این قدر مهم جلوه نمی‌کرد، چرا که به اعتقاد عموم او وظیفه‌اش را انجام داده بود و همه در چنین شرایطی چنین می‌کردند؛ اما این رفتار در شهری که هیچ کس به هیچ کس در بدیهی‌ترین امور اخلاقی رحم نمی‌کند، جای تامل دارد.

جامعه ایرانی همیشه به داشتن وجدان عمومی قوی شهره بوده است. این وجدان عمومی حاصل الگوهای ارزشی است که عمری بیش از دو هزاره بر آن گذشته است. عملکرد این رفتگر شاید برای همین این قدر رسانه‌ای شده و مهم تلقی شده است که تلنگری باشد به پیکر چیزی که از اصلی‌ترین عوامل ثبات و نظم اجتماعی است؛ یعنی وجدان عمومی.»

انتهاي پيام